همکاری ۱۶ نویسنده با سریال «زیر درختان شهر»؛ قهرمانی آدم معمولی‌ها!

مجموعه «زیر درختان شهر» به کارگردانی عمار خطی و تهیه کنندگی صادق روشن مجموعه ۳۰ قسمتی است که به سراغ قصه‌های آدم های معمولی رفته است که در جنگ رمضان و جنگ ۱۲ روزه اتفاقات مهمی را رقم زدند. نگارش این مجموعه ۳۰ قسمتی توسط یک گروه از نویسندگان انجام گرفته که سرپرستی این تیم را حسین تراب نژاد به عهده دارد. او پیش از این نگارش فیلمنامه ۴ فیلم سینمایی از جمله فیلم سینمایی «صیاد»، «آبادان یازده ۶۰»، «آپاراتچی» و «پالایشگاه» را در کارنامه خود دارد.

حسین تراب نژاد سرپرست نویسندگان مجموعه «زیر درختان شهر» درباره ایده شکل گیری این قصه و نگارش آن به خبرنگار مهر گفت: ایده اولیه این مجموعه از یک سفارش شکل گرفت. صادق روشن تهیه‌کننده اثر، این پیشنهاد را به من و مسعود کرمی ارائه کرد و پس از همفکری و بررسی ابعاد مختلف کار، تصمیم گرفته شد مجموعه‌ای مرتبط با جنگ در فضا و لوکیشنی محدود تولید شود. اثری که علاوه بر برخورداری از ظرفیت‌های داستانی، از نظر هزینه و زمان تولید نیز امکان رسیدن سریع‌تر به آنتن را داشته باشد.

وی اضافه کرد: در ابتدا ایده ساخت مجموعه‌ای با حال‌وهوای استودیویی شبیه سریال «نیمکت» مطرح بود، اما در جریان جلسات با تهیه‌کننده، گروه به این نتیجه رسید که روایت داستان‌ها در فضای یک پارک ظرفیت‌های بیشتری در اختیار مجموعه قرار می‌دهد. انتخاب قالب اپیزودیک نیز از همین نگاه ناشی می‌شد. نویسندگان معتقد بودند خرده‌داستان‌های بسیاری از دوران جنگ وجود دارد که هنوز فرصت روایت پیدا نکرده‌اند و می‌توان با استفاده از ساختار اپیزودیک، به سراغ تجربه‌های متنوع مردم و مواجهه گروه‌های مختلف اجتماعی با جنگ رفت.

۵۴ قصه از دل خاطرات و روایت‌های واقعی

نویسنده فیلمنامه سریال های امنیتی اظهار کرد: شکل‌گیری داستان‌های مجموعه به یادداشت‌ها و ایده‌هایی بازمی‌گردد که من و مسعود کرمی در زمان جنگ برای خودمان یادداشت می‌کردیم. این ایده‌های پراکنده بعدا گردآوری و به طرح‌های اولیه و سه‌خطی تبدیل شدند. در ادامه، گروه نویسندگان برای گسترش ایده‌ها و پیدا کردن داستان‌های تازه، سراغ منابع مختلف رفتند؛ از کتاب‌های منتشرشده درباره جنگ و خاطرات افراد گرفته تا مصاحبه‌هایی که نهادهایی مانند شهرداری و هلال‌احمر با افراد مرتبط با وقایع جنگ انجام داده بودند. برنامه‌های تلویزیونی و روایت‌های ثبت‌شده از تجربه‌های مردم نیز از دیگر منابع مورد استفاده گروه بود.

سرپرست نویسندگان مجموعه «زیر درختان شهر» توضیح داد: پیش از آغاز نگارش فیلمنامه‌ها، حدود ۳۰ ایده از مجموع ۵۴ داستان نهایی شکل گرفته بود. بنابراین بخش مهمی از فرآیند تولید مجموعه به جستجو و شناسایی روایت‌هایی اختصاص داشت که ظرفیت تبدیل شدن به طرح نمایشی را داشته باشند.

تراب نژاد اضافه کرد: در انتخاب این قصه‌ها، توجه به وجه اجتماعی و انسانی جنگ اهمیت ویژه‌ای داشت. گروه نویسندگان تلاش کردند به جای آنکه صرفاً به اتفاقات نظامی و امنیتی بپردازند، زندگی آدم‌ها را در شرایط جنگی بررسی کنند. آدم‌هایی که هرکدام به شکلی با بحران مواجه شده‌اند و واکنش متفاوتی به آن نشان داده‌اند. برای مثال، یکی از داستان‌ها درباره نیروهای شهرداری است که پس از چند روز، یک ماهی قرمز زنده را از خانه شهید طهرانچی بیرون می‌آورند. در داستانی دیگر، زندگی یک زن خیر روایت می‌شود که در زمینه آزاد کردن زندانیان فعالیت می‌کرد و در ماجرای اوین به شهادت رسید. همچنین در یکی از اپیزودها به سراغ روایت یک نیروی هوافضا رفتیم که در یک تونل موشکی حضور داشته که حدود ۴۰ نفر از رزمندگان در آن به شهادت رسیده‌اند.

وی با اشاره به رویکرد انتخاب قصه ها بیان کرد: انتخاب چنین داستان‌هایی کمک می‌کند مخاطب با ابعاد کمتر دیده‌شده جنگ مواجه شود و بتواند بخشی از خاطرات، شنیده‌ها و تجربه‌های خود را در میان شخصیت‌ها و موقعیت‌های داستانی پیدا کند. از همین رو، آشنایی موقعیت‌ها و شخصیت‌ها برای گروه اهمیت زیادی داشته است چراکه مخاطب باید بتواند خود را جای شخصیت‌ها بگذارد و تجربه آنها را درک کند.

تراب نژاد در ادامه درباره یک لوکیشن ثابت در قصه یادآور شد: انتخاب پارک به‌عنوان فضای اصلی روایت مجموعه نیز در همین راستا صورت گرفت. پارک، فضایی اجتماعی است که محل رفت‌وآمد آدم‌هایی با ویژگی‌ها و موقعیت‌های متفاوت است. این ویژگی به گروه اجازه می‌داد داستان‌هایی با موضوعات متنوع را در یک فضای مشترک روایت کند. به این ترتیب، قصه‌ای که در شرایط معمول ممکن بود در بیمارستان اتفاق بیفتد، یا داستانی که به فضای یک مهدکودک یا یک خانواده نیاز داشت، می‌توانست با طراحی مناسب در پارک روایت شود. حتی زمانی که شخصیت‌هایی مانند نیروهای نظامی، آتش‌نشانی یا هلال‌احمر وارد داستان می‌شدند، از طریق وجه اجتماعی و انسانی مورد توجه قرار می گرفتند و از روابط خانوادگی گرفته تا فداکاری‌هایی که در مسیر انجام وظیفه از خود نشان می‌دهند دراماتیزه شد. البته انتخاب پارک تنها به ظرفیت‌های داستانی آن محدود نمی‌شد. محدود بودن لوکیشن و امکان تولید قصه‌های مختلف در یک فضای مشترک، از نظر اقتصادی و اجرایی نیز برای پروژه اهمیت داشت.

همکاری ۱۶ نویسنده برای خلق قصه های اجتماعی جنگ

سرپرست نویسندگان این مجموعه با اشاره به چالش های کار گروهی درباره همکاری با ۱۶ نویسنده و نگارش ۵۴ داستان توضیح داد: یکی از بخش‌های دشوار پروژه، هماهنگی میان گروه نویسندگان و رسیدن به یک زبان مشترک در روایت داستان‌ها بود. در مجموع ۱۶ نویسنده در نگارش ۵۴ قصه مشارکت داشتند؛ نویسندگانی با تجربه‌ها و سلیقه‌های متفاوت.

وی درباره فرایند انتخاب نویسندگان گفت: انتخاب نویسندگان بیشتر بر اساس شناخت، توانایی و هماهنگی فکری پیش رفت. در ابتدا از تعدادی از نویسندگان حرفه‌ای و نیمه‌حرفه‌ای دعوت به همکاری شد و پس از راه افتادن روند تولید، نویسندگان تازه‌کار نیز فرصت حضور در پروژه را پیدا کردند. در برخی موارد، نویسندگان حرفه‌ای خودشان برای همکاری اعلام آمادگی کردند مثل مهدی محمدنژادیان که از نویسندگان حرفه‌ای سینماست. با وجود تنوع نویسندگان، حفظ یکدستی و هویت مشترک داستان‌ها از دغدغه‌های اصلی گروه بود. با این حال، رسیدن به چنین هماهنگی‌ای ساده نبود و هدایت گروه ۱۶ نفره یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های این پروژه بود. به‌ویژه آنکه با بسیاری از نویسندگان برای نخستین بار همکاری می‌کردیم و شناخت دقیقی از سلیقه و شیوه نگارش آنها نداشتیم.

نویسنده سریال های «ترور خاموش» و «خانه امن» اضافه کرد: این تفاوت نگاه‌ها گاهی باعث می‌شد یک متن سه یا چهار بار بازنویسی و اصلاح شود. حتی برخی داستان‌ها پس از طی مراحل مختلف و رسیدن به مرحله نگارش فیلمنامه، به دلیل ناهماهنگی با فضای کلی مجموعه کنار گذاشته شدند. همه این اتفاقات در شرایطی رخ داد که زمان محدودی برای تولید وجود داشت. نگارش ۵۴ داستان مستقل در حدود سه ماه و نیم انجام شد که فرصت چندان زیادی محسوب نمی‌شود.

سرپرست گروه نویسندگان «زیر درختان شهر» در ادامه درباره پرهیز از شعارزدگی در این سریال عنوان کرد: تلاش گروه بر این بوده که قصه‌ها تا حد امکان از چنین فضایی فاصله بگیرند. یکی از تمهیدات مورد توجه نویسندگان، استفاده از روایت‌های شیرین و لحنی صمیمی در داستان‌هایی بوده که ظرفیت چنین رویکردی را داشته‌اند. اگر قرار است مفهومی در یک قصه مطرح شود، باید متناسب با موقعیت و جنس همان داستان باشد و به شکلی بیان شود که شعاری، گل‌درشت و بیرون‌زده از فضای روایت به نظر نرسد.

تراب نژاد در پایان درباره شخصیت‌ پردازی این مجموعه اظهار کرد: در میان ۵۴ داستان مجموعه، آنچه بیش از هر چیز به‌عنوان فصل مشترک روایت‌ها دیده می‌شود، حضور آدم‌های معمولی است که در شرایط جنگی رفتارهایی قهرمانانه از خود نشان می‌دهند. البته منظور از قهرمانی، تعریف کلاسیک و مرسوم آن نیست بلکه قهرمانی‌هایی است که گاهی در ساده‌ترین رفتارهای انسانی و مسئولیت‌های روزمره نمود پیدا می‌کند. برای مثال، پدری که در شرایط بحرانی و در منطقه‌ای که محدوده قرمز اعلام شده‌است، تلاش می‌کند خانواده‌اش را آرام نگه دارد و آنها را از بحران عبور دهد، یا همسر جانباز هوافضایی که با وجود آسیب‌های جدی همسرش، برای بازگشت او به زندگی تلاش می‌کند، اینها هرکدام نمونه‌ای از همین قهرمانی‌های انسانی هستند.